پاکسازی و درختکاری

 

پاکسازی و درختکاری در کوهستان

 

در اوایل دهه 70 هنوز محیط زیست به شکل گسترده امروزی در جامعه مورد توجه قرار نداشت و ضرورت ایجاد حساسیت‏های لازم نسبت به محیط زیست به منظور ارتقای آگاهی‏های زیست‏محیطی در بین اقشار مختلف مردم احساس می‏شد. در چنین شرایطی، انجمن حفظ محیط کوهستان به دنبال راهی مناسب برای مطرح نمودن پیام‏ها و آموزش‏های زیست‏محیطی بود و پاکسازی کوهستان می‌توانست حرکت مناسبی برای دستیابی به این هدف باشد.

تا قبل از سال 1372، چند مورد پاکسازی کوهستان در ابعادی محدود اجرا شده بود اما نتوانسته بود در تغییر نگرش مردم نسبت به اهمیت کوهستان موفق باشد. با توجه به این مسئله لازم بود حرکتی در سطح گسترده و غیر نمادین انجام شود تا بتواند افکار عمومی حداقل کوهنوردان و بخشی از جامعه را به خود معطوف نماید. این حرکت می‌توانست ضمن تحت تأثیر قرار دادن کوهنوردان و مردم از جنبه‌های بصری و روحی روانی، این پیام را مطرح کند که معضل به‏جاگذاری انبوه مواد زاید جامد در مسیرهای کوهنوردی و محیط‏های طبیعی جدی است و بایستی برای حل آن چاره‌ای اندیشیده شود.

 

                                    

با اهداف فوق، اولین برنامه پاکسازی کوهستان در دوم مهر ماه 1372 در مسیر دربند به پناهگاه شیرپلا که یکی از پرترددترین و آلوده‌ترین معابر کوهنوردی بود سازماندهی و اجرا شد. در این برنامه مقادیر قابل توجهی مواد به‌جامانده از کوه خارج گردید. در این برنامه برای اولین بار، با نصب پلاکاردهای آموزشی در طول مسیر و توزیع بروشور، مردم و کوهنوردان، با مفاهیمی همچون زباله‌های تجزیه‌نشدنی و طول عمر آن‌ها آشنا شدند. این حرکت از طریق رسانه‌های عمومی در ابعاد وسیعی بازتاب یافت و تا حدود زیادی به اهداف تعیین‌شده خود نائل گردید. در گزارش این برنامه به هیئت کوهنوردی استان تهران در تاریخ 26/8/1372 آمده است: «هدف از اجرای برنامه پاکسازی، ایجاد حساسیت و متمرکز نمودن افکار عموم نسبت به مسئله حفظ محیط‏های طبیعی و فراهم آوردن زمینه مناسب جهت انتقال اصول، آگاهی و آموزش‏های ضروری به آنان از طرق مختلف می‏باشد...».

 

پس از سال 72، آیین‏های پاکسازی کوهستان هر ساله توسط انجمن در مسیرهای البرز جنوبی به اجرا گذاشته شد و در نتیجه ارسال گزارش این برنامه‏ها به هیئت‏ها و گروه‏های کوهنوردی سراسر کشور، به تدریج حرکت‏های مشابهی توسط کوهنوردان در نقاط مختلف ایران آغاز گردید. اجرای این برنامه‏ها بعدها زمینه‏ساز شکل‏گیری تعداد زیادی سازمان مردم‏نهاد در ایران شد.

 

در زمستان 1372، برنامه درختکاری در دامنه‌های جنوبی البرز از سوی انجمن به سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور پیشنهاد گردید که پس از مذاکرات طولانی، در نهایت به توزیع بذر گیاهان مرتعی در مبادی کوهنوردی شمال تهران منتهی شد.

 

در سال 1373، برنامه درختکاری با همکاری سازمان جنگل‏‏ها و شور و هیجان چند صد نفر از کوهنوردان، علاقه‏مندان و کودکان و نوجوانان در ارتفاعات دارآباد اجرا گردید. ارتفاع برخی از درختان کاشته‏شده، در حال حاضر به حدود 4 متر می‏رسد. از سال 73 تاکنون آیین‏های درختکاری هر ساله در نیمه دوم اسفند ماه با همکاری اداره منابع طبیعی استان تهران و حضور اعضای سازمان‏های مردم‏نهاد به اجرا درمی‏آید و در حال حاضر "درختکاری در کوهستان" به یک سنت ماندگار تبدیل شده است.

سه منطقه کوهستانی علم‏کوه، دماوند و سبلان به دلیل آنکه بلندترین قله‏های کشور بوده و جاذبه‏های ورزشی گوناگونی را به کوهنوردان و ورزشکاران عرضه می‏نمایند از جذابیت زیادی در بین کوهنوردان و گردشگران برخوردارند و از این رو تحت تأثیر بیشترین فشارها و صدمات زیست‏محیطی قرار دارند. هر ساله هزاران کوهنورد و گردشگر از جهت‏ها و مسیرهای مختلف به این مناطق کوهستانی وارد شده و به اشکال مختلف از جمله تخریب خاک و پوشش گیاهی، به‏جاگذاشتن فضولات انسانی و تل‏های زباله، آسیب به حیات وحش و ... به محیط این کوه‏ها خسارت وارد می‏نمایند. متأسفانه تا به امروز اقدام مؤثری در خصوص ارزیابی توان پذیرش این کوهستان‏ها و مدیریت و کنترل ورود و خروج افراد به آن‏ها صورت نگرفته و هر سه منطقه با شدت و سرعت زیادی رو به تخریب می‏روند و این تنها، فشار وارده از ناحیه گردشگران و کوهنوردان است در حالی که همزمان فشارهای دیگری از جمله برداشت سنگ، گسترش راه، پناهگاه‏سازی، چرای بی‏رویه دام و تغییر کاربری در دامنه‏ها همواره دست‏اندرکار آزرده نمودن این کوهستان‏ها می‏باشد.

 

پاکسازی قلل و ارتفاعات منطقه تخت سلیمان-علم‏کوه در سال 1373، بی‏تردید یکی از باشکوه‏ترین و به‏یادماندنی‏ترین مراسمی است که انجمن حفظ محیط کوهستان در طول 20 سال فعالیت خود اجرا نموده است. برنامه‏ریزی این مراسم از 6 ماه جلوتر آغاز شد و بدین منظور تعدادی از اعضای انجمن، سفرهای متعددی را به شهرهای استان مازندران انجام دادند. گروه‏های شرکت‏کننده از قبل برای شرکت در برنامه ثبت‏نام کرده و از روز 17 مرداد در منطقه حضور یافته و به تدریج به پناهگاه سرچال عزیمت کردند. در روزهای 18 و 19 مرداد، کوهنوردان در گروه‏های مختلف، قلل و نقاط گوناگون منطقه را پاکسازی کرده و کلیه مواد زائد که عمدتاً قوطی‏های زنگ‏زده کنسرو بود در سرچال جمع‏آوری و تلنبار گردید. تعدادی از داوطلبان در این محل به کوبیدن و کم حجم کردن قوطی‏ها و گروهی به بسته‏بندی آن‏ها در گونی‏های بزرگ اقدام نمودند. در روزهای بعد، گونی‏های آماده توسط قاطر و یا خود کوهنوردان به پایین حمل شد. مشارکت و جانفشانی همه کوهنوردان در این برنامه قابل تحسین و ستودنی بود. در اجرای مراحل مختلف برنامه پاکسازی علم‏کوه، مردم کلاردشت به‏ویژه اهالی رودبارک همکاری جانانه‏ای داشتند به طوری که بدون همکاری آنان، این برنامه نمی‏‏توانست به اهداف خود دست یابد. روز 20 مرداد ماه، کوهنوردان به تدریج به پایین مراجعت نموده و در قرارگاه کوهنوردی رودبارک استقرار یافتند. در روز 21 مرداد آخرین روز برنامه، دو کلاس آموزشی قبل از ظهر برای شرکت‏کنندگان برگزار شد و پس از صرف ناهار، سالن قرارگاه برای اجرای مراسم پایانی آماده گردید. 9 دستگاه مینی‏بوس با برنامه‏ریزی قبلی، تعدادی از کوهنوردان پیش‏کسوت و مسئولین سازمان‏های مختلف را به رودبارک منتقل نمودند. مراسم پایانی، بعدازظهر روز جمعه آغاز شد. در این مراسم چند تن از مسئولین دولتی، کارشناسان و مسئولین انجمن حفظ محیط کوهستان سخنرانی نمودند. در پایان این مراسم، آقایان صفرعلی نقوی و علی‏محمد فرضی دو تن از راهنمایان پیش‏کسوت منطقه از لوح یادبود نصب‏شده در قرارگاه رودبارک پرده‏برداری نمودند و مراسم با صرف ناهار حاضران به پایان رسید.

نکته بسیار مهم در مورد این برنامه، تأثیرات مثبت بعدی آن به‏ویژه در میان مردم محلی بود به طوری که مدتی بعد، خود اهالی با پیشگامی آقای علی‏‏دوست فرضی مسئول قرارگاه رودبارک و چند تن از اهالی مبادرت به انجام اقدامات زیست‏محیطی در منطقه نموده و زحمات زیادی برای حفاظت از ارتفاعات و رودخانه سرداب‏رود کشیدند. در پی اجرای موفقیت‏آمیز این برنامه، انجمن حفظ محیط کوهستان مفتخر به دریافت تقدیرنامه از شورای عالی فرهنگ عمومی گردید.

اهداف برنامه پاکسازی تخت‏سلیمان- علم‏کوه عبارت بودند از:

1-     آگاهی افکار عمومی به مسئله محیط زیست و ایجاد حساسیت در مورد حفاظت از طبیعت

2-     آشنا نمودن مردم با کوه‏ها و ارزش آن‏ها به عنوان منشأ تولید عناصر حیاتی نظیر آب، خاک ... و آموزش مبانی حفاظت از مجیط زیست و رفتار در محیط‏های کوهستانی

3-     تبدیل فرهنگ حفاظت از محیط زیست به یک عادت همگانی

4-     شناخت ظرفیت‏ها و عدم استفاده بیش از حد و توان از محیط‏های کوهستانی در نتیجه بهره‏گیری هر چه بیشتر و بهتر از امکانات و نعمت‏های طبیعی

5-     از بین بردن آلودگی‏ها و آثار تخریبی گذشته، جلوگیری از تخریب‏های احتمالی در آینده و حفاظت از میراث‏های طبیعی برای نسل‏های آتی.

 

کوه دماوند، به علت ارزش‏های تاریخی- اسطوره‏ای و نیز شکل مخروطی و ارتفاع آن، در بین کوه‏های سرزمین‏مان از بیشترین جاذبه برخوردار بوده و فشار فوق‏العاده زیاد و فاجعه‏بازی بر قامت خود تحمل می‏نماید. با توجه به این حقیقت و به منظور جلب توجه مردم و مسئولین به اهمیت رسیدگی و حفاظت از این برجسته‏ترین و فاخرترین نماد طبیعی سرزمین‏مان، برنامه پاکسازی دماوند طی روزهای 9 و 10 و 11 شهریور ماه 1379 با حضور بیش از 500 نفر از کوهنوردان و دوستداران طبیعت توسط انجمن حفظ محیط کوهستان به اجرا درآمد. کوهنوردان در روز اول با استقرار در شهرستان رینه در قالب گروه‏هایی به ارتفاعات عزیمت نموده و دین خود را به این کوه ادا نمودند. در مراسم اختتامیه این برنامه که در سالن دانشگاه پیام نور شهرستان رینه برگزار شد، ابتدا شهردار رینه ضمن تشریح وضعیت تخریب و آلودگی مسیرهای کوهنوردی و کمبود امکانات پذیرایی از کوهنوردان داخلی و خارجی، به تخریب شدید دامنه‏های دماوند در اثر بهره‏برداری بی‏رویه و غیر اصولی از ذخایر سنگ و پوکه معدنی اشاره نمود و خواستار محدودیت‏های قانونی در این زمینه و امکانات جایگزین به منظور توسعه اکوتوریسم شد. سپس عبداله اشتری مدیر عامل انجمن حفظ محیط کوهستان طی سخنانی به بیان اهداف برنامه پرداخت که مهمترین آن‏ها عبارت بود از گسترش فرهنگ و دانش زیست‏محیطی، ایجاد حساسیت نسبت به محیط‏های کوهستانی و ثبت گرانبهاترین نگین طبیعت ایران (دماوند) به عنوان «اثر طبیعی ملی» و حفظ آن برای نسل‏های آینده. پس از آن، دکتر جمال احمد، مدیر وقت دفتر فائو در تهران و چند تن از مسئولین دولتی سازمان‏های ذیربط به ایراد سخنرانی پرداخته و بر ضرورت مشارکت مردمی در حفظ منابع طبیعی خصوصاً نواحی کوهستانی و حفاظت از دماوند و سایر قلل مرتفع ایران به مثابه «میراث طبیعی» این مرز و بوم تأکید کردند. در حاشیه این برنامه در حیات دانشگاه پیام نور رینه، برنامه‏های جانبی از جمله عرضه کتاب و وسایل کوهنوردی، نمایشگاه‏های مختلف و ... برپا گردید.

در این مراسم همچنین کتابچه «چرا کوه‏ها اهمیت دارند» که توسط انجمن کوهستان تدوین و منتشر شده بود در میان حاضران توزیع شد و برای اولین بار خبر اقدام سازمان ملل مبنی بر تعیین سال 2002 به عنوان سال بین‏المللی کوه‏ها اطلاع‏رسانی گردید. در پایان مراسم، قطعنامه برنامه مشتمل بر 10 بند قرائت گردید و سپس شرکت‏کنندگان با حضور در قرارگاه فدراسیون کوهنوردی، از لوح یادبود این مراسم که در این محل نصب شده بود پرده‏برداری نمودند.

 

برنامه پاکسازی سبلان طی روزهای 17 تا 19 مرداد ماه 1380 به همت دو تشکل غیردولتی محلی به نام‏های جمعیت همیاران سبز و جمعیت جوانان فرهیخته سازماندهی شد و انجمن حفظ محیط کوهستان به عنوان همکار در این برنامه شرکت نمود. طی این برنامه، مواد زائد به‏جامانده در اطراف پناهگاه، ارتفاعات و اطراف دریاچه زیبای واقع در قله توسط کوهنوردان و علاقه‏مندان جمع‏آوری گردید.

 

امروز با فراگیر شدن نسبی بحث محیط زیست در جامعه، فعالیت‌های نمادین پاکسازی و درختکاری، اثربخشی اولیه خود را از دست داده‌اند و زمان آن رسیده که با نگاهی علمی، در پی حل معضلات زیست‌محیطی برآمد. هرچند که معضل زباله در کوه‌های کشور به‌ویژه کوه‌های مشرف به شهرهای کوهپایه‌ای نیازمند چاره‌اندیشی است اما این معضل در مقایسه با دیگر معضلات کوهستان از جمله چرای بی‌رویه دام، جاده‌سازی و ... از اولویت کمتری برخوردار می‌باشد.  

 

با این حال، انجمن حفظ محیط کوهستان که به عنوان بنیان‌گذار برنامه‌های پاکسازی و درختکاری در کوهستان شناخته می‏شود، آیین‌های پاکسازی و درختکاری در کوهستان را همچنان اما به طور کمرنگ‏تر اجرا نموده و با دیگر گروه‏ها و سازمان‏ها در اجرای این برنامه‏ها همکاری می‏نماید.

 

اخبار مربوط به برگزاری برنامه‌های پاکسازی و درختکاری را می‏توانید از طریق سایت دنبال کنید.

 

بازگشت