سرزمین ایران

ایران سرزمینى است پهناور و کوهستانى که در دوران چهارم زمین‌شناسى شکل گرفته است. این سرزمین که در ۲۵ تا ۴۰ درجه عرض شمالی قرار دارد، دریایی بوده که پس از آن به فلاتی مرتفع و کاسه‌ای‌ شکل تبدیل شده است. این فلات، اگرچه کلاً مرتفع است اما لبه‌های آن ارتفاعاتی بسیار بلندتر نسبت به سطح داخلی آن دارد.

سرحد شمالی ایران در امتداد رشته‌کوه کپه‌داغ تا کناره جنوبی دریای خزر و رود ارس امتداد دارد. کناره جنوبی آن خلیج فارس و دریای عمان، مرز شرقی آن افغانستان و پاکستان و سرحد غربی آن ترکیه و عراق است. بنابراین فلات مرتفع ایران همانند پلى میان تمدن‌هاى مزوپوتامى و اروپایى در غرب و هندوچین در شرق و پل ارتباطى آسیاى میانه به آب‌هاى گرم و آزاد خلیج فارس است.

از ۱۶۲۳۲۹۲ کیلومتر مربع وسعت ایران، ۸۸۲۱۵۰ کیلومتر مربع یعنى معادل ۵۴/۵ درصد از سطح کشور را کوه فرا گرفته است. طولانی‌ترین قطرهای آن از شمال غربی به جنوب شرقی ۲۳۰۰ کیلومتر و از شمال شرقی به جنوب غربی ۱۳۰۰ کیلومتر طول دارند. فلات ایران به دلیل استقرار بر روى کمربند خشک و بیابانى جهان، مسدود بودن پیرامونش با ارتفاعات بلند و عریض و همچنین به علت گستره خشک آن، با ایجاد یک مرکز پر فشار که هوا و رطوبت را از خود دور مى‌کند، یکى از چهل کشور خشک و کم آب جهان محسوب مى‌شود.

به طور کلى، به جز ارتفاعات مشرف به دریاى خزر و خلیج فارس که به دلیل بارندگى و هواى معتدل، داراى سرزمین‌هاى سرسبزى است، بخش داخلى کاسه ایران خشک مى‌باشد. این بخش با میانگین بارندگى حدود ۳۰ الى ۱۵۰ میلى‌متر در سال، به صورت برف، طی زمستان و بارندگى‌هاى بهاره، دو سوم سطح ایران را فرا گرفته است. در این بخش، خشکى و ارتفاع،‌ عوامل اصلى شکل‌دهنده اکولوژى و باد و باران عوامل اصلى سازنده عوارض فیزیکى و ژئومرفولوژى ایران مى‌باشد.

با توجه به نفوذ نسبى رطوبت به داخل فلات و تغییر در ارتفاع و طول جغرافیایى، سرزمین ایران تنوع بالایى از اکوسیستم‌ها را داراست. به طورى که تقریباً در تمام طول سال،‌ همه شرایط اقلیمی، از شرایط گرم تابستانى تا سرد زمستانى در آن قابل مشاهده است. چهار فصل به صورتى کاملاً مشخص در ایران وجود دارد تا حدى که ایران را سرزمین چهار فصل نامیده‌اند.

درون فلات مرتفع ایران، ‌همه آبخیزها جز آنان که در جبهه‌هاى شمالى البرز و غربى زاگرس قرار مى‌گیرند، بسته و کورند. این آبخیزهاى کوچک و بسته به جاى آب‌هاى آزاد و دریاها به دریاچه‌هاى فصلى شور، باتلاق یا نمک‌زارهایى در ارتفاعات مختلف منتهى مى‌شوند. با توجه به خصوصیات ژئومرفولوژیک و شکل اراضى مناطق کوهستانى که فلات ایران را احاطه نموده است، هر چه در این آبخیزها به بالا صعود کنیم، هوا خنک‌تر و میزان رطوبت نسبى هوا بیشتر می‌شود. نواحی پایین‌دست داخلى این آبخیزها مستقیماً تحت تأثیر دبى آب، بار رسوب‌ها و سیلاب‌هایى است که رودخانه‌هاى فصلى با رژیم سیلابى و متأثر از ریخت زمین، با خود حمل و در انتهاى آبخیز انباشت مى‌کنند. هر یک از این آبخیزها به تبع ژئومرفولوژى، سنگ بستر،‌ اقلیم، وسعت و طولى که دارند، سرزمین خاص و ویژه‌اى را شکل مى‌دهند که در همه این سرزمین‌ها سیستم هم‌بسته "بالادست- پایین‌دست" وجود دارد. سیستم‌هاى هم‌بسته‌اى که متأثر از توزیع متفاوت ولى هم‌بسته و پیوسته منابع طبیعى مثل آب، پوشش گیاهى و ... هستند. در این سیستم هم‌بسته، کمربندهاى ارتفاعى مختلف به علت افزایش رطوبت و کاهش دما به ازاى افزایش ارتفاع، دارای شرایط آب و هوایى، پوشش گیاهى و استعداد بهره‌بردارى متفاوت هستند که مزیت‌هاى نسبى و محدودیت‌هایى را براى ساکنین فلات ایران فراهم آورده است. با توجه به توزیع مکانى و زمانی منابع طبیعی مثل آب، خاک مرغوب، شکل زمین، پوشش گیاهى و ... که به طور مستقیم به تغییرات ارتفاعى وابسته هستند، واکنش صحیح به این توزیع متفاوت منابع، تجربیاتى را ایجاد نموده که خاص جوامع انسانى ساکن در نواحى خشک و کوهستانى فلات مرتفع ایران است. نماد این واکنش‌ها را مى‌توان در ابداع قنات و کاریز، در اتخاذ سیاست کوچ و مهاجرت‌هاى فصلى منطبق بر مولد بودن طبیعت و یا در آمایش سرزمین و مکانیابى مراکز استقرار، در مقیاس‌هاى مختلف دره‌ها و دشت‌هاى بیابانى ‌مشاهده نمود.

بدیهى است چنین اکوسیستم‌هاى ظریف و وسیعى بسیار آسیب‌پذیر بوده و در صورت هر گونه اختلال در سیستم‌هاى هم‌بسته طبیعى و یا فرهنگى به سرعت ناکارآمد، ناپایدار و مختل مى‌گردند. این وضعیتى است که در حال حاضر بسیارى از نواحى کوهپایه‌اى ایران در حال تجربه آن هستند.

 

جغرافیاى فیزیک فلات ایران

مشخص‌ترین خصوصیت سرزمین ایران فیزیوگرافى پیچیده و ناهموارى‌هاى شدیدى است که سراسر فلات ایران را فرا گرفته است. یک حلقه رشته‌کوه‌هاى پیرامونى که به صورت یک کمربند، فلات مرتفع ایران را در بر گرفته است، فلاتى که رشته‌کوه‌هاى مهم و مرتفع دیگرى نیز در سراسر آن پراکنده است. سیستم کوهستانى ایران وابسته به کمربند آسیا و برآمده از سیستم چین‌خوردگى اوراسیا، معروف به چین‌خوردگى جوان آلپى است.

فلات ایران مجموعه پیچیده‌اى از رشته‌کوه‌هاى به هم تنیده است، ناحیه‌اى که کوه عنصر اصلى سیماى سرزمین در آن است. ایران یکى از معدود کشورهاى جهان است که میانگین ارتفاعی برابر با ۱۰۰۰ متر دارد. حتى کویر لوت ایران که از پست‌ترین نقاط این فلات است، با ارتفاعى بین ۴۰۰ تا ۱۰۰۰ متر (نسبت به تعریف کوه) در شرایط کوهستانى به سر مى‌برد.

در فلات ایران دو شکل عمده سرزمین دیده مى‌شود: کوهستان و دشت‌هاى مرتفع، دشت‌هایى که در فاصله کوتاهى به کوه ختم مى‌شوند و شدیداً تحت تاثیر ارتفاعات پیرامونشان بوده و براى تامین منابع (آب، خاک، پوشش گیاهى و ...) به آن‌‌ها وابسته‌اند.

تقریباً همه آبادى‌ها در ایران در "میان‌بند" واقعند، جایى که از یک سو از مزیت‌هاى ارتفاع برخوردار بوده اما از نارسایى‌هاى کوهستان یعنى ارتفاع زیادتر و برف و یخ اجتناب می‌ورزد و از سوی دیگر مزیت‌هاى دشت یعنی ارتفاع کم، زمین‌های مسطح و حاصلخیز را داراست، بی‌آنکه نکات منفى اراضی پست‌تر (کویر) یعنى شورى خاک و گرمی هوا را به همراه داشته باشد.

ساکنین دامدار- کشاورز ایران همواره خود را با طبیعت انطباق داده‌اند. آن‌ها با توجه به اختلافات و تفاوت‌هاى شدید آب و هوایى و با تغییر در ارتفاع از سطح دریا، نظام‌هاى کوچ‌رونده و جابه‌جایى‌هاى مناسب فصلى را به عنوان شیوه‌ زندگى اتخاذ نموده‌اند. آنان این جابه‌جایى طى فصول و هماهنگ با طبیعت را به عنوان راهى برای تبدیل یک "نارسایى" مهم محیط کوهستان به "مزیتى" جهت دسترسى به منابعى مثل علوفه ارزان، دام سالم، مزارع متعدد، هواى خوب در تمام طول سال، اجتناب از سوانح و ... برگزیده‌اند.

 

بازگشت