مهمترین کوه های ایران

سیستم رشته‌کوه‌هاى زاگرس

رشته‌کوه زاگرس نیمى از وسعت کشور را در بر مى‌گیرد. این رشته‌کوه عریض با میانگین عرضى حداقل ۳۰۰ تا حداکثر ۷۰۰ کیلومتر از شمال غرب تا جنوب شرق ایران امتداد دارد، رشته‌کوهى که تا اعماق آب‌هاى آزاد خلیج فارس و دریاى عمان ادامه دارد و در مناطقى در شرق ایران، هم‌جوار سواحل دریا بوده و مناظر بدیع و زیبایى را ایجاد مى‌کند. برخى از قابل توجه‌ترین چین‌خوردگى‌هاى جهان در این رشته‌کوه عریض و طولانى قرار دارند. بزرگ‌ترین رانش زمین در سطح جهان، در زاگرس به وقوع پیوسته است (حجم ۱۲۰ کیلومتر مکعب در نزدیکى دزفول در جنوب غربى ایران).

سیستم زاگرس دربرگیرند‌ه تنوع زیستى حیرت‌آورى از گیاهان و جانوران است. زاگرس زادگاه برخى از مهم‌ترین گیاهان زراعى، علوفه‌اى و درختان میوه مثل گندم، جو، یونجه، انگور و همچنین رویشگاه ۶۰۰ گونه گون و گیاهان دارویى است.

رشته‌کوه زاگرس محل شکل‌گیرى و ماواى برخى از اصیل‌ترین فرهنگ‌ها و تمدن‌هاى بشرى است. زاگرس بزرگ‌ترین جمعیت عشایرى جهان را در خود جاى داده است. عشایرى با سیستم‌هاى معیشتى و فرهنگ خاص که با سایر عشایر جهان متفاوت است، با کوچ‌هاى طولانى، عمودى و با گله‌هاى مخلوط بز، گوسفند، گاو، اسب و ... . رشته‌کوه زاگرس به سه بخش کاملاً متمایز شمال غرب، مرکزى و جنوبى تقسیم مى‌شود.


زاگرس شمال غربى

این بخش از زاگرس داراى ساختارهاى کاملاً متمایز از سایر بخش‌ها و دربرگیرنده سازه‌هاى سنگین توزیع و اختلال‌یافته به کمک چین‌خوردگى‌ها و بالازدگى‌ها است. در این بخش به علت شیب تند و بارش زیاد، فرسایش بسیار زیاد و احتمال وقوع سوانح طبیعى مثل زلزله، آتشفشان، سیل و ... زیاد است.

این بخش از زاگرس داراى تنوع زیستى بسیار زیادى است و در اصلاح نژاد و اقتصاد کشاورزى جهان نقش مهمى ایفا نموده است.


زاگرس میانى

زاگرس میانى بخش اصلى سیستم زاگرس و عریض‌ترین بخش آن است (با عرض ۴۰۰ تا ۷۰۰ کیلومتر). این بخش داراى چین‌خوردگى‌هایى موازى و فشرده بوده و مانند سدى غیر قابل نفوذ جلوه مى‌کند. بخش میانى زاگرس داراى سیستم آبراهه و زهکشى بسیار خاصى است.

در این بخش آب بر اساس شکل دره‌ها و شیب آن جارى نمى‌شود بلکه در دره‌هاى مرتفع، کوه را بریده و از دیواره‌ها عبور مى‌کند، لذا تنگه‌هاى بسیار باریک و عمیقى را ایجاد مى‌نماید. علت این پدیده همواره نامعلوم است.

بخش‌هایى از دامنه‌هاى زاگرس میانى، مهد تمدن کهن ایلام و زندگى یکجانشینى و ساخت روستا است و چون بخش‌هایى دارد که در انزواى کامل به سر مى‌برند، هنوز شرایط اولیه زیست در آن‌جا قابل مشاهده و بررسى است.


زاگرس جنوب شرقى

این بخش زاگرس از نظر نوع چین‌خوردگى از سایر بخش‌ها بازتر و داراى انشعاباتى در جهت‌هاى مختلف است. از غرب به شرق رفته‌رفته رشته‌کوه‌ها از یکدیگر فاصله گرفته و باز و کوتاه مى‌شوند. در این بخش هوا گرمسیرى، اقلیم خشک و پوشش گیاهى نخل، کنار، کهور، بوته‌هاى گرمسیرى و ... است.


سیستم رشته‌کوه‌هاى البرز

البرز همانند دیوارى نفوذناپذیر، پرشیب و بلند، اما باریک، شمال فلات ایران دربرگرفته است. البرز با ۷۰۰ کیلومتر درازا، امتداد کمربند کوهستانى آلپ- هیمالیا است که از قفقاز آغاز مى‌شود و تا پامیر ادامه دارد. بخش‌هایى از البرز در شمار پرشیب‌ترین اراضى جهان محسوب مى‌شود، به عنوان مثال در منطقه الیت- دلیر اختلاف ارتفاعى از حدود ۴۸۰۰ متر در علم‌کوه تا ۲۶- در دریاى خزر را مى‌توان در مسافتى کمتر از ۳۰ کیلومتر مشاهده نمود.

البرز باریک و کم‌عرض اما بسیار مرتفع است. عرض آن حداکثر ۱۵۰ کیلومتر اما ارتفاعش در برخى قلل به بیش از ۵۰۰۰ متر مى‌رسد، مثل قله آتشفشانى و مخروطى‌شکل دماوند، مرتفع‌ترین کوه ایران، با ارتفاعى بیش از ۵۶۷۰ متر.

البرز به علت حضور و نفوذ شرایط کویر مرکزى که جزء خشک‌ترین نقاط کره زمین محسوب مى‌شود (دشت لوت) از جنوب و نفوذ اقلیم دریاى خزر که با میانگین ۲۰۰۰ میلى‌متر بارندگى سالانه جزء مرطوب‌ترین نواحى جهان است، از شمال، داراى شرایط محیطى بسیار متنوع، متفاوت و متغیر طى فواصل بسیار کوتاه بین رشته‌کوه‌هاى موازى شرقى- غربى مى‌باشد. رشته‌کوه البرز به سه بخش کلى غربى، مرکزى و شرقى تقسیم مى‌شود.


البرز غربى

البرز غربى دو تا سه رشته‌کوه است. از انشعاب زاگرس در تالش تا ارتفاعات دره رودخانه سفیدرود را البرز غربى مى‌نامند. این رشته‌کوه به علت بارش بسیار زیاد و ارتفاع کم، تا قله پوشیده از جنگل‌هاى انبوه است که هنوز پاى انسان به بسیارى از نقاط آن نرسیده است. جنگل‌هاى معتدل البرز غربى محل حضور بسیارى از درختان و گیاهان نیمه‌حاره و مدیترانه‌اى در کنار هم و در کنار گونه‌هاى باقیمانده از دوران قبل از یخبندان است.


البرز مرکزى

البرز مرکزى عریض‌ترین و در عین حال بلندترین بخش البرز است، با ۳ تا ۴ رشته‌کوه مرتفع موازى که داراى قله‌هاى آتشفشانى و یخچال‌هاى دایمى است.


البرز شرقى

البرز شرقى کم‌ارتفاع‌ترین و خشک‌ترین بخش البرز است. حداکثر ارتفاع در این بخش از البرز ۳۰۰۰ متر مى‌باشد. در این بخش، البرز داراى دو رشته موازى است و آب و هوا و اکولوژى آن متاثر از ویژگى‌هاى آسیاى میانه است.


رشته‌کوه‌هاى داخلى ایران

در بخش‌هاى شرق و جنوب شرق ایران، تعدادى رشته‌کوه مجزا و منزوى دیده مى‌شود که از یک سیستم یکپارچه نبوده و با کویر و اراضى تخت و خشک مرکزى ایران محاصره شده‌اند. آبریزهاى بسته فلات ایران با ارتفاعاتى که گاه رشته‌کوه‌هاى بلندى هستند (بالاتر از ۴۰۰۰ متر) از هم تفکیک مى‌شوند. این نقاط مرتفع به علت وجود کمربندهاى ارتفاعى که از کویر تا فوق آلپى را شامل مى‌شود، همانند جزایرى از تنوع زیستى و پوشش گیاهى در میان کویر وجود دارند.

حضور تمدن‌هاى قدیم داخل فلات ایران به حضور همین آبخیزها و ارتفاعات سرسبز بستگى داشته است. از جمله این رشته‌کوه‌ها مى‌توان هزار مسجد، بینالود و تفتان را نام برد که همگى قللى با ارتفاع بالاتر از ۴۰۰۰ متر هستند.

بازگشت