کوهستان خاموش می‌میرد...! به بهانه مرگ تدریجی مرتفع‌ترین آبشار خاورمیانه (آبشار یخی دماوند)
۹۷/۴/۲۰ - ۱٣۵ بازديد
بنا‌بر شواهد موجود این پدیدۀ زیبا منحصر به فصل خاصی نبوده و در تمامی سال در ارتفاع 5100 متری در دامنۀ جنوبی دماوند، میعادگاه کوه‌نوردانی بود که با تغییر مسیر، از چشم‌انداز بی‌بدیل این مرتفع‌ترین آبشارِ خاورمیانه بازدید می‌کردند. 
فارغ از افسوس و خسرانی که از لطمه به این میراث طبیعی به جا مانده است، وقوع این رخداد، نشانه‌ای هشداردهنده در زمینۀ گرمایش جهانی و تغییر آب‌وهوا ‌است. آن هم در مناطق کوهستانی. نشانه‌ای همچون دیگر نشانه‌های کوچک و بزرگ، که در کنار هم قرارگرفتن شان، نتیجه‌ای جز این ندارد که حال زمین خوب نیست. محیط‌زیست کوهستان دارای ویژگی عمده‌ای به نام شکنندگی است. این حساسیت به‌دلیلِ مجموعه‌ای از عوامل محیطی است که درمجموع، این شرایط را به‌وجود آورده‌است. تنوع و تغییر ارتفاع، شیب و جهت شیب همگی از ویژگی‌های توپوگرافی پیچیدۀ این واحد زیست‌محیطی ‌است. بنابراین در هر شاخه علوم محیطی که موضوع بحث کوهستان مطرح باشد، بی‌اغراق با چالشی‌ترین موضوعات روبه‌رو خواهیم شد. مانند، آب‌وهوای کوهستان، محیط‌زیست کوهستان، منابع آب کوهستان، مخاطره‌های محیطی و... . ویژگی‌های جغرافیایی محیط کوهستان را می‌توان توپوگرافی پیچیده، شرایط جوی غیرقابل پیش‌بینی، آب‌وهوای متنوع و خشن، مخاطره‌های محیطی ویژه و تنوع‌زیستی دانست. نگاهی کمی به ویژگی‌های محیط‌زیستی کوهستان، اهمیت و جایگاه این واحد جغرافیایی را نشان می‌دهد. 23 درصد مساحت خشکی‌های زمین منطبق بر مناطق کوهستانی است. 915 میلیون نفر مناطق کوهستانی زندگی می‌کنند یعنی سهمی در حدودِ 13 درصد از جمعیت جهان.‌70 درصد این جمعیت در سکونتگاه‌های روستایی تجمع یافته‌اند. 25 درصد تنوع‌زیستی خشکی در مناطق کوهستانی یافت می‌شوند. 23 درصد جنگل‌های جهان در مناطق کوهستانی واقع شده و 80  درصد منابع آب شیرین از مناطق کوهستانی تامین می‌شود. تمامی این اطلاعات نشان از اهمیتِ کوهستان و همچنین دامنۀ تاثیر تغییر آب‌وهوا بر جامعه بشری دارد. فقط در بخشِ منابع آب شیرین این تاثیر می‌‌تواند نتایج فاجعه‌باری به همراه داشته‌باشد. به‌دلیل همین اهمیت کوه، در تامین منابع آب شیرین است که کوه‌ها را «برج‌های آب» (آب‌انبارهای) جهان می‌دانند.
 
تغییر آب‌وهوا اثر خود را بر تمامی سامانه‌های طبیعی و انسانی کره زمین می‌گذارد. باتوجه‌به به اندرکنش این سامانه‌ها، تاثیر و پیامدهای تغییر آب‌وهوا، همۀ مولفه‌های سامانۀ کره زمین را متاثر خواهد کرد. تنها تفاوت موجود، میزان و تنوع آسیب‌پذیری زیرسامانه‌های موجود از این تاثیرات است. به‌دلیلِ شکنندگی محیط‌زیست کوهستان و اهمیتی که در سامانه‌های زیستی دارد، اثرها و تبعات آن بسیار عمیق‌تر و چالشی‌تر است. هرگونه تغییر شرایط آب‌وهوایی می‌تواند کالاها و خدمات مهمِ این سامانۀ زیستی را متاثر کند. تهدید منابع آب شیرین، از بین رفتن گونه‌های گیاهی و جانوری مختص محیط‌زیست کوهستان، افزایش فراوانی و شدت مخاطره‌های طبیعی، کاهش کیفیت مناظر و چشم‌اندازهای طبیعی و‌... همگی از مجموعۀ اثرهای این پدیده جهانی بر سامانه‌های کوهستان هستند. تاثیر بر منابع آب شیرین موردِ استفاده توسط بشر، یکی‌از مهم‌ترین اثرهای تغییر آب‌وهوا بر محیط‌زیست کوهستان است. این مسئله با‌توجه‌به تاثیری که بر منابع برف و یخچال‌های کوهستانی دارد، بدونِ شک دارای پی‌آمدهای حیاتی هم برای محیط کوهستان و هم تمامی سامانه‌های زیستی مرتبط با آن است. 
 
ایران کشوری کوهستانی است. نمایانگر این مسئله، داده‌های هندسی ایران است. 53 درصد مساحت ایران در ارتفاعی بین 1000 الی 2000 متری قرار گرفته‌است. 15 درصد از مساحت ایران، شیب بالاتر از 30 درصد دارد.‌ 260000 کیلومترمربع از مساحت ایران (مساحتی درحدود مساحت کشور نیوزلند) در ارتفاع بالای 2000 متر  قرار دارد. حیات در فلات ایران، به‌ویژه در دشت‌های مرکزی و بیابانی آن، تنها به‌دلیل حضور کوهستان‌ها بوده که با متعادل کردن شرایط دمایی و همچنین به دام انداختن رطوبت جو به شکل برف و یخچال، زندگی در این مناطق ناگوار را مساعد کرده‌اند. توده‌های کوهستانی چون، شیرکوه، هزار، تفتان، لاله‌زار و... هزاران سال این نقش را برای مردمان این سرزمین بازی کرده‌اند. توجه به این مسئله مهم است که هرچند خصیصه بزرگ جغرافیایی ایران، کوهستانی بودن آن است، بااین‌حال، مجموعۀ شناخت ما از این سامانه‌های طبیعی بسیار اندک است. متاسفانه ما هنوز در اعلان موقعیت جغرافیایی این سامانه‌ها دارای ضعف هستیم، چه رسد به شناخت از شرایط جغرافیایی و محیطی آن‌ها. سازمان‌ها و طرح‌هایی که به سنجش شرایط محیطی این مناطق می‌پردازند، به شکل تاسف‌برانگیز و هشدار‌دهنده‌ای محدود یا به صادقانه بگوییم ناچیز است.‌ به‌عنوانِ مثال، با توجه به مبحث تغییر آب‌وهوا، باید اشاره داشت که تنها 31 ایستگاه هواشناسی همدید در ارتفاع بالای 2000 متر در کشور وجود دارد و نکته جالب‌اینکه تنها در مناطق بالای ارتفاع 2500 متر، فقط‌و‌فقط 2 ‌ایستگاه موجود است. به دلایلی همچون فقدان و عدمِ پراکنش مناسب ایستگا‌ه‌های هواشناسی در مناطق کوهستانی، نبود توجه و عزم در زمینه اثر تغییر آب‌وهوا بر مناطق کوهستانی، شناخت مناسبی در زمینه این مسئله وجود ندارد. عدم فراوانی ایستگا‌ه‌های سنجش شرایط محیطی و جوی در مناطق کوهستانی، امری مختص به ایران نیست. صعب‌العبور بودن و عدم دسترسی آسان به این مناطق، درتمامی کره زمین چالش برانگیز است. اما دیرزمانی است که سازمان‌ها، نهاد‌های بین‌المللی، ملی و مردمی در راستای آشکارسازی اثر تغییرهای آب‌وهوایی و همچین مقابله با آن در تلاش هستند. این مسئله مختص به کشورهای توسعه‌یافته و یا در حال توسعه نیست، جستجو در زمینه این فعالیت‌ها نشان از توجه مضاعف در بسیاری از کشورهای کوهستانی دنیا به مقوله تغییر آب‌وهوا و کوهستان است. 
 
اما نکتۀ اساسی این است که در کشوری که حیات مردمان سرزمین‌اش در طی قرن‌ها، تنها به دلیل تعدیل دمایی و تامین آب کوهسارانش در این بیابان تفتیده بوده، هنوز به آگاهی عمومی در این زمینه دست نیافته‌ایم. نیاز اساسی این است که بدانیم، بدانیم که بر فراز بلندی‌های اطراف ما چه اتفاق‌هایی در حالِ رخ دادن است. هرچند دیر، اما لازم است، بتوانیم با جمع‌آوری و مستندسازی تمامی نشانه‌های اثر گرمایش جهانی و تغییر آب‌وهوا در مناطق کوهستانی ایران و همچنین احداث ایستگا‌ه‌ها و مراکز پایش شرایط محیطی کوهستان، هرچه سریع‌تر از حال کوهساران خود با خبر شویم، یادمان نرود، تمدن در فلات ایران، در دامن کوهستان رشد‌و‌نمو یافت.
 
کوهستان مادر ماست، کوهستان یاور ماست، با مادر خود مهربان باشیم...
 
بازگشت